Inwijding Van Een Bentvueghel Anoniem Rijksmuseum

Nieuws

De Bentvueghels in het Centraal Museum

Vanaf 11 februari 2023 tot en met 4 juni 2023 presenteert het Centraal Museum een tentoonstelling over de Bentvueghels, een berucht kunstgenootschap.

In de zeventiende eeuw had het Rome van Caravaggio en zijn tijdgenoten een enorme aantrekkingskracht op Nederlandse kunstenaars. Eenmaal in de Italiaanse stad aangekomen, wachtte hun echter geen gespreid bedje. De kunstenaars kregen vaak te maken met tegenslagen, van armoede en buitenlandse concurrentie tot geweld en zelfs moordpartijen. Om weerstand te bieden aan deze beproevingen, zochten ze steun bij elkaar met een schildersbent. Zo ontstond het kunstgenootschap de Bentvueghels.

De tentoonstelling De Bentvueghels. Schilderen en brallen in Rome vertelt het bijzondere verhaal van een groep kunstenaars uit de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, die zich omstreeks 1620 in Rome verenigden in de kunstenaarsgroep De Bentvueghels. De Bentvueghels telden ongeveer 480 leden in de honderd jaar dat het genootschap bestond. Van de eerste generatie Bentleden kwam het merendeel uit Utrecht. In die periode was Abraham Bloemaert zijn Utrechtse Tekenschool begonnen, waarvan de opleiding werd afgerond met een trip naar Italië.

Bentvueghels all osteria Roeland van Laer Museo di Roma

Bentvueghels all osteria, Roeland van Laer, Museo di Roma.

De opvallende naam van deze groep ontleent zich aan hoe de leden zichzelf zagen; namelijk als een groep kleurrijke vogels. Met hun riten en gebruiken parodieerden zij de twee officiële ‘heilige huisjes’ van Italië: de Rooms-Katholieke Kerk en de Accademia di San Luca. Er werd gefeest en gedronken, maar de bindende factor was het schildersvak.

Net als de grote kunstenaars uit de collectie van het Centraal Museum; Van Baburen, ter Brugghen en Honthorst, die te bewonderen waren in de tentoonstelling Caravaggio, Utrecht en Europa, werden ook deze kunstschilders geïnspireerd tijdens hun verblijf in Rome. Het Centraal Museum is dan ook de meest logische plek om dit verhaal over reislust, groepsvorming, liefde voor Rome en in het bijzonder het kunstenaarschap te vertellen. Want wat je achtergrond ook is, waar je vandaan komt of hoe oud je bent: iedereen herkent het gevoel van het bij een groep willen horen, op ontdekking gaan en je laten inspireren.

Inwijding van een Bentvueghel anoniem Rijksmuseum

Inwijding van een Bentvueghel, anoniem, Rijksmuseum

Inwijdingsritueel
Om lid te kunnen worden van de Bentvueghels moesten de kandidaten een inwijdingsritueel ondergaan. Hierbij vormden de leden een tableau vivant, waarbij een van de leden de rol van de god van de wijn, Bacchus, op zich nam. Tijdens de ceremonie werd aan het nieuwe lid door de "veldpaap" de regels van de kunst medegedeeld, en werd een bijnaam, bentnaam, aan hem toegekend. Deze naam verwees vaak naar een opvallende eigenschap of karaktertrek van het lid. Het gebruik van een bentnaam was een parodie op de serieuze bijnaamgeving aan leden van de kunstacademie. Op de academie werd de bijnaam vaak van de geboorteplaats afgeleid.

Tekening De Bentvuegels Boymans van Beuningen met bijnamen

Tekening De Bentvuegels Boymans van Beuningen met bijnamen

Het nieuwe lid moest de bentnaam accepteren. Bekend is het verhaal van Johannes Teiler die ontevreden was met de bijnaam "Ezel". Op zijn kosten werd een tweede ceremonie gehouden waarna hij als nieuwe bijnaam "De Gouden Ezel" kreeg. En zo kreeg Dirck van Baburen de bentnaam Biervlieg. 

Na het tableau vivant vond het banket plaats waarbij de wijn rijkelijk vloeide. Dit alles op kosten van het nieuwe lid. Op een anonieme tekening in het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam is een aantal van de Bentvueghels met hun bijnaam vastgelegd, zoals de Utrechtse Cornelis van Poelenburch als Satyr. De gewoonte om gezamenlijk de wijn aan te spreken komt op deze tekeningen duidelijk naar voren. Zeker vanaf 1650 waren de Bentvuegels berucht om deze drinkgelagen. Uiteindelijk leidde dit ertoe dat in 1720 Paus Clemens XI dergelijk bijeenkomsten, buiten het carnaval om, verbood.

Als slot van het ritueel liepen de Bentvueghels gezamenlijk de stad uit om bij een met druivenranken versierde sarcofaag in de Santa Constanza een wijnoffer te brengen aan Bacchus. In een van de zijkapellen van de Santa Constanza zijn nog ingekraste namen van leden van de Bentvueghels te zien

Pieter van Laer Bentvueghels in Rome Kupferstichkabinet Staatliche Museen zu Berlin

Pieter van Laer, Bentvueghels in Rome, Kupferstichkabinet Staatliche Museen zu Berlin.

Pieter van Laer zelfportret Leiden Collection

Pieter van Laer, zelfportret als magiër, 1635-1637, Leiden Collection. Van Laer, met bentnaam Il Bamboccio, wordt hierbij van rechts overvallen. Op het papier met notenbalk staan de naam PvLaer en ook, in het Italiaans, dat de duivel geen grappen maakt.

Boek De Bentvueghels
Bij de tentoonstelling verschijnt een boek van de hand van kunsthistoricus Liesbeth M. Helmus, senior conservator oude kunst van het Centraal Museum: ‘De Bentvueghels. Een berucht kunstgenootschap in Rome 1620-1720’, over de bewogen opkomst en ondergang van een Nederlands kunstgenootschap in Rome. In De Bentvueghels neemt Liesbeth Helmus ons mee naar deze onstuimige periode in Rome, waarvan de invloeden vandaag de dag nog altijd in de bekende zeventiende-eeuwse werken te vinden zijn.

Tentoonstelling De Bentvueghels: 11 februari tot en met 4 juni 2023 in het Centraal Museum. Meer informatie.

Jan Baptist Weenix Italiaans Havengezicht 1649 Centraal Museum

Jan Baptist Weenix, een van de Bentvueghels met de bentnaam ratel omdat hij snel sprak, hier met een Italiaans Havengezicht, 1649 Centraal Museum